Hj. Zulheimy Ma'amor: MERIAM MELAYU

Sumber: KISAH & SEJARAH

𝑆𝑖𝑟 𝑅𝑖𝑐ℎ𝑎𝑟𝑡 𝑊𝑖𝑛𝑠𝑡𝑒𝑑𝑡

Terdapat pepatah Cina yang menyebut: "𝑷𝒂𝒉𝒍𝒂𝒘𝒂𝒏 𝒂𝒈𝒖𝒏𝒈 𝒂𝒅𝒂𝒍𝒂𝒉 𝒎𝒆𝒓𝒆𝒌𝒂 𝒚𝒂𝒏𝒈 𝒔𝒂𝒏𝒈𝒈𝒖𝒑 𝒃𝒆𝒓𝒉𝒂𝒅𝒂𝒑𝒂𝒏 𝒅𝒆𝒏𝒈𝒂𝒏 𝒉𝒂𝒓𝒊𝒎𝒂𝒖 𝒅𝒆𝒏𝒈𝒂𝒏 𝒕𝒂𝒏𝒈𝒂𝒏 𝒌𝒐𝒔𝒐𝒏𝒈, 𝒕𝒆𝒕𝒂𝒑𝒊 𝒕𝒊𝒅𝒂𝒌 𝒑𝒆𝒓𝒏𝒂𝒉 𝒃𝒆𝒓𝒃𝒖𝒂𝒕 𝒅𝒆𝒎𝒊𝒌𝒊𝒂𝒏."

Pepatah Melayu yang seerti dengannya mungkin kurang indah rangkapnya, namun membawa maksud yang sama:

"𝑱𝒂𝒈𝒂 𝒕𝒖𝒕𝒖𝒓 𝒌𝒂𝒕𝒂 𝒅𝒂𝒏 𝒋𝒂𝒏𝒈𝒂𝒏𝒍𝒂𝒉 𝒎𝒆𝒏𝒚𝒐𝒎𝒃𝒐𝒏𝒈.

𝑱𝒊𝒌𝒂 𝒕𝒊𝒂𝒅𝒂 𝒎𝒆𝒓𝒊𝒂𝒎 𝒅𝒂𝒍𝒂𝒎 𝒔𝒊𝒎𝒑𝒂𝒏𝒂𝒏,

𝑱𝒊𝒌𝒂 𝒕𝒊𝒂𝒅𝒂 𝒑𝒆𝒍𝒖𝒓𝒖 𝒖𝒏𝒕𝒖𝒌 𝒅𝒊𝒎𝒖𝒂𝒕𝒌𝒂𝒏,

𝑱𝒂𝒏𝒈𝒂𝒏 𝒔𝒆𝒔𝒆𝒌𝒂𝒍𝒊 𝒎𝒆𝒏𝒈𝒉𝒂𝒍𝒂𝒏𝒈 𝒍𝒂𝒍𝒖𝒂𝒏 𝒎𝒖𝒔𝒖𝒉."

Oleh itu, kisah mengenai barisan meriam, kulverin dan gingal sering disebut dalam lipatan sejarah kesusasteraan Melayu. Tidaklah lama dahulu, senjata ini benar-benar digunakan dalam kehidupan sebenar. 𝐏𝐢𝐠𝐚𝐟𝐞𝐭𝐭𝐚 ada menceritakan bahawa apabila rombongan 𝐌𝐚𝐠𝐞𝐥𝐥𝐚𝐧 tiba di Filipina, terdapat 56 batang meriam tembaga dan enam batang meriam besi yang dipasang di atas benteng pertahanan hadapan istana raja. Di Terengganu pada tahun 1878, terdapat empat batang meriam yang dipasang pada pemutar berputar, yang digunakan untuk melepaskan tembakan tabik hormat dari tepi pantai. Kemudian pada tahun 1878 dan tahun-tahun berikutnya, meriam jenis pemutar berputar ini turut digunakan dalam pertempuran kecil sebelum kedatangan pihak British ke Perak, Negeri Sembilan dan Pahang.

Satu barisan meriam sebegini selalunya dipasang dengan struktur yang agak rumit, seperti yang diperhatikan oleh 𝐊𝐚𝐩𝐭𝐞𝐧 𝐒𝐡𝐞𝐫𝐚𝐫𝐝 𝐎𝐬𝐛𝐨𝐫𝐧 di Kedah pada tahun 1839:

"Semasa membersihkan kawasan hutan untuk membina benteng pertahanan, penduduk Melayu hanya menebang empat atau lima batang pokok besar yang tumbuh berdekatan. Pokok-pokok ini dibiarkan tumbuh tegak sebagai penyokong kepada pelantar daripada batang buluh, yang diangkat dan diikat setinggi yang boleh dicapai supaya berada pada paras rata; dahan-dahan pokok yang tidak diperlukan dipotong, dan keseluruhannya diikat kuat menggunakan tali, supaya jika sekiranya satu batang pokok ditebang, struktur tersebut tidak akan musnah."

"Sebuah rentas tembus atau tembok pertahanan dibina di atas pelantar tersebut, menghadap ke arah daratan, dan di situ dipasang sebuah meriam panjang jenis pemutar berputar, yang—seperti yang pernah kita lihat pada zaman Ratu Elizabeth—diubah suai menjadi separuh kubu kecil dan beratapkan ringan untuk melindungi pengendali senjata tersebut. Halangan pertahanan yang jauh lebih kukuh berbanding sekadar rondaan pasukan atau pertembungan bersenjata, atau halangan yang mampu menghalang serangan mengejut di kawasan hutan tebal sebegini, memang sukar untuk dibayangkan."

Ada kisah yang menceritakan bahawa semasa serangan lanun Siam, salah seorang lanun berjaya merampas sebatang meriam kecil dan membuka skru penguncupnya, namun penduduk Melayu berjaya menggolekkannya dari atas pelantar tersebut sehingga jatuh ke kawasan pertahanan di bawahnya.

Meriam jenis ini yang dipasang di udara sebenarnya lebih biasa digunakan berbanding meriam yang dipasang di atas pelantar yang dibina di dalam parit sedalam kira-kira lima kaki, yang digali di tepi benteng pertahanan untuk melindungi kawasan sungai, paya atau tebing curam. Lazimnya meriam ini dipasang pada pemutar berputar pada sudut yang membolehkannya menembak ke dua arah berbeza.

Pemutar berputar, meriam kulverin dan falconet juga sering digunakan oleh lanun di atas kapal yang mempunyai dua baris dayung. Namun seperti yang dinyatakan oleh Kapten Osborn, senjata ini mempunyai kelemahan iaitu ia hanya mampu ditembak ke hadapan dan ke belakang, justeru sukar untuk menangkis serangan dari sisi.

Tarikh sebenar bila orang Melayu mula menggunakan pelbagai jenis senjata api ini tidak dapat dipastikan. Senjata api mula digunakan secara meluas di Eropah pada pertengahan abad ke-14, dan pada masa yang sama ia turut dibawa masuk oleh pedagang Arab ke Sepanyol. Menjelang ketibaan pelayar Portugis, teknologi ini telahpun sampai ke India, dan seluruh kawasan pesisir pantai di situ mula memiliki senjata meriam apabila 𝐒𝐞𝐪𝐮𝐞𝐢𝐫𝐚 melawat Melaka pada tahun 1509 bersama kapalnya (dengan keterangan yang dibesar-besarkan oleh 𝐌𝐞𝐧𝐝𝐞𝐳 𝐏𝐢𝐧𝐭𝐨 yang menyatakan bahawa terdapat sebanyak 8,000 batang meriam di pelabuhan tersebut).

𝐃𝐞 𝐁𝐚𝐫𝐫𝐨𝐬 ada mengadu bahawa dua tahun selepas penaklukan Melaka di bawah pimpinan Alfonso d'Albuquerque, beliau mendapati bahawa hanya tinggal kira-kira 2,000 batang meriam, walaupun sebahagian besar daripadanya bersaiz besar dan sangat indah rupanya; sebuah meriam yang sangat cantik dikatakan baru sahaja dihadiahkan oleh Raja Calicut.

Anak lelaki d'Albuquerque ada menyatakan bahawa satu pertiga daripada meriam tentera Melayu diperbuat daripada besi, manakala dua pertiga lagi diperbuat daripada tembaga. Beliau turut menambah bahawa mutu mutu kerja dan peralatan lengkapnya sangat halus sehinggakan tiada siapa di Portugal yang mampu menandinginya.

Sebenarnya, contoh buatan Sepanyol dan Belanda yang berkualiti tinggi menunjukkan mutu kerja yang tidak lebih halus berbanding ukiran motif "ikan lumba-lumba" yang disalin daripada meriam Eropah oleh tukang besi Melayu. Motif ini dibentuk sebagai sepasang pegangan berkembar di atas laras meriam, yang berfungsi sebagai tempat mengangkat senjata tersebut ke atas kapal.

Manakala bahagian mulut meriam bersaiz kecil pula—terutamanya yang ditemui di Borneo—selalunya diukir dengan sangat halus dalam bentuk ular air. Simbolisme sebegini pasti sangat dihargai oleh golongan lanun, walaupun motif tersebut tidak lagi membawa maksud asalnya.

Masyarakat Dayak dikatakan memandang ular sebagai dewa alam ghaib, justeru ia sangat sesuai untuk mengantarkan seseorang ke jalan air menuju alam kematian.

Meriam Melayu yang paling besar selalunya dipanggil Meriam, atau Mariam—diambil sempena nama Perawan Suci—yang dianggap sebagai satu penghujatan kasar yang dibawa masuk dari Eropah oleh pedagang Arab. Sama seperti meriam jenis kulverin, senjata ini mampu menembakkan peluru seberat enam paun, dan dipercayai merupakan antara jenis senjata terawal yang diimport dari luar.

𝐓𝐨𝐦𝐞 𝐏𝐢𝐫𝐞𝐳 ada menceritakan bagaimana kapal-kapal yang membawa senjata dari Venice dan Gujerat tiba di Melaka, dan pada abad ke-17, tentera Aceh turut mengupah penembak meriam dari kalangan orang Turki dalam armada tentera mereka.

Namun, senjata yang paling biasa digunakan di benteng pertahanan Melayu dan kapal lanun ialah meriam tembaga panjang yang dikenali sebagai 𝐥𝐞𝐥𝐚. Ia mempunyai lubang laras yang agak kecil, mampu menembakkan peluru seberat dua hingga tiga paun, dengan jarak tembakan antara 400 hingga 500 ela. Jika meriam ini dipasang pada sudut condong, jarak tembakannya boleh dipertingkatkan malah mencecah dua kali ganda jarak asalnya.

Sesetengah meriam lela yang bersaiz kecil mempunyai lubang laras selebar hanya satu inci, dan menembakkan peluru daripada plumbum atau timah. Disebabkan logamnya agak ringan, jarak tembakannya agak terhad. Asal usul nama lela tidak dapat dipastikan, walaupun ada pengkaji bahasa yang secara tidak tepat mengaitkannya dengan nama watak perempuan dalam kisah Parsi Laila dan Majnun—iaitu si Jelita dan Si Tergila—yang sebenarnya adalah kaitan yang tidak masuk akal, memandangkan meriam itu diperbuat daripada besi dan bukan daripada kayu.

Menurut 𝐂𝐚𝐭𝐚𝐬𝐭𝐚𝐧𝐡𝐞𝐝𝐚, sebahagian besar meriam Melayu yang berjaya dirampas oleh tentera d’Albuquerque adalah jenis 𝐫𝐞𝐧𝐭𝐚𝐤𝐚—iaitu meriam yang bersaiz lebih kecil berbanding lela dan diperbuat sepenuhnya daripada besi.

Lebih kecil lagi adalah meriam 𝐞𝐤𝐨𝐫 𝐥𝐨𝐭𝐨𝐧𝐠—iaitu meriam besi yang bahagian hujungnya berbentuk seperti ekor monyet. Ia disalin daripada rekaan senjata Eropah, di mana bahagian ekornya berfungsi sebagai pemegang berputar yang dipasang pada rel kapal.

Mengenai jenis peluru yang digunakan: Catatan menyebut bahawa apabila d’Albuquerque merampas sebuah kapal dagang, beliau menggunakannya untuk meruntuhkan jambatan di Melaka. Senjata meriam jenis "Moorish" dikatakan melepaskan tembakan menggunakan peluru plumbum yang menembusi kedua-dua belah badan kapal tersebut. Catastanheda pula menyatakan bahawa ada kalanya peluru yang digunakan diperbuat daripada batu, manakala yang lain pula diperbuat daripada besi yang disalut lapisan plumbum.

Dalam buku Newbold, dinyatakan bahawa meriam jenis lela selalunya dimuatkan dengan butiran plumbum atau timah. Peluru jenis ini digelar sebagai dadu, sama seperti peluru meriam besar yang dipanggil buah kelapa.

Namun, kepelbagaian jenis peluru yang digunakan dengan sewenang-wenangnya oleh orang Melayu paling jelas digambarkan menerusi sebuah kisah dongeng lama mengenai peluru yang dilepaskan ke arah sebuah kapal ajaib:

𝑹𝒂𝒏𝒕𝒂𝒊 𝒃𝒆𝒔𝒊 𝒕𝒆𝒓𝒃𝒂𝒏𝒈 𝒃𝒂𝒈𝒂𝒊 𝒐𝒎𝒃𝒂𝒌 𝒔𝒂𝒎𝒖𝒅𝒆𝒓𝒂,

𝑴𝒆𝒏𝒈𝒉𝒆𝒏𝒕𝒂𝒎 𝒌𝒂𝒑𝒂𝒍 𝒍𝒂𝒍𝒖 𝒎𝒆𝒍𝒆𝒌𝒂𝒕 𝒌𝒖𝒌𝒖𝒉 𝒑𝒂𝒅𝒂 𝒕𝒊𝒂𝒏𝒈𝒏𝒚𝒂.

𝑩𝒆𝒔𝒊 𝒃𝒆𝒓𝒄𝒂𝒎𝒑𝒖𝒓 𝒔𝒆𝒓𝒑𝒊𝒉𝒂𝒏 𝒕𝒆𝒓𝒃𝒂𝒏𝒈 𝒎𝒆𝒍𝒖𝒓𝒖,

𝑴𝒆𝒏𝒈𝒉𝒆𝒏𝒕𝒂𝒎 𝒌𝒂𝒑𝒂𝒍 𝒍𝒂𝒍𝒖 𝒃𝒆𝒓𝒖𝒃𝒂𝒉 𝒎𝒆𝒏𝒋𝒂𝒅𝒊 𝒑𝒂𝒌𝒖.

𝑻𝒊𝒎𝒂𝒉 𝒄𝒂𝒊𝒓 𝒃𝒆𝒓𝒕𝒆𝒓𝒃𝒂𝒏𝒈𝒂𝒏 𝒃𝒂𝒈𝒂𝒊 𝒃𝒐𝒏𝒈𝒌𝒂𝒉 𝒃𝒂𝒕𝒖,

𝑴𝒆𝒏𝒈𝒉𝒆𝒏𝒕𝒂𝒎 𝒌𝒂𝒑𝒂𝒍 𝒍𝒂𝒍𝒖 𝒃𝒆𝒓𝒖𝒃𝒂𝒉 𝒎𝒆𝒏𝒋𝒂𝒅𝒊 𝒌𝒆𝒑𝒊𝒏𝒈𝒂𝒏 𝒍𝒐𝒈𝒂𝒎.

TSTA (1 Jan 1955)